Ο ΑΠΕΣΤΑΛΜΕΝΟΣ ΩΣ ΕΝΤΕΤΑΛΜΕΝΟΣ


Θὰ σᾶς ἐκπλήξω σήμερα ἀγαπητοὶ ἑταῖροι καὶ σύντροφοι ἐπὶ πλατωνισμῷ, καθὼς θὰ ἀρχίσω, ἐμπνεόμενος, ἀπὸ μία εὐαγγελικὴ ρήση, θὰ χρησιμοποιήσω μία φράση τοῦ Ματθαίου (23, 37-39): “Ἰερουσαλὴμ Ἰερουσαλήμ, ἡ ἀποκτείνουσα τοὺς προφήτας καὶ λιθοβολοῦσα τοὺς ἀπεσταλμένους” καὶ αὐτό, διότι θέλω νὰ ὑποκλέψω τὸν ὅρο καὶ νὰ τὸν εἰσαγάγω στὸν σύντομο προβληματισμό μου. Πρὶν ὅμως προχωρήσω περαιτέρω, ἂς ἀναρωτηθοῦμε ἀπὸ κοινοῦ, ἐὰν ἡ ἑλληνικὴ ἢ ἡ παγκόσμια ἱστορία ἔχει νὰ μᾶς δώσῃ κάποια παραδείγματα τέτοιων ἀπεσταλμένων· ὁ Σωκράτης, ὁ ὁποῖος, ἂν καὶ δὲν κατονομάζεται σαφῶς ὑπονοεῖται, ὡς ὁ ἐπιχειρῶν λύειν τε καὶ ἀνάγειν καὶ κατόπιν, ἀπὸ τοὺς πρώην συνδεσμῶτες του ἀποκτανθείς (517a), ὁ Ἆγις καὶ ὁ Κλεομένης τῆς Σπάρτης, ὁ Ἰωάννης Καποδίστριας, ὁ Ἐρνέστο Γκεβάρα... 

Ὁ ἀπεσταλμένος ἀποτελεῖ μία πρωτοποριακὴ σύλληψη στὴν ἐξόχως ὑποβλητικὴ εἰκόνα τοῦ Σπηλαίου τῆς Πολιτείας· ἐπακριβῶς ὁ Πλάτων θεωρεῖ ὅτι, κάποιος ἐκ τῶν δεσμωτῶν, μὲ ἰδιαιτερότητες μὴ προσδιωρισμένες καὶ ποὺ δὲν ἐπηρεάζεται ἀπὸ τὶς σειρῆνες τῶν θαυματοποιῶν (514a), τῶν ὁποίων ἡ “ἐργασία” συνίσταται στὸ νὰ κρατοῦν τειχίον παρῳκοδομημένον (514b) μπροστά τους, γιὰ νὰ ἐκτρέπουν τὴν ὅραση τῶν δεσμωτῶν ἀπὸ τὴν ἀληθῆ πραγματικότητα πρὸς τὴν φαινομένη, πρὸς τὰς τῶν σκευαστῶν σκιάς (515b), κάτι ἀντίστοιχο δηλαδὴ μ’ αὐτὸ ποὺ ἀποδίδουν κάποιοι στὴν ἐποχή μας, μεταξὺ τῶν ὁποίων κι ἐγώ, στὰ Μέσα Μαζικῆς “Ἐνημέρωσης”, στὴν κατὰ Κλεάνθη Γρίβα πορνοδημοσιογραφία ἢ στὴν Ἐκκλησία κατὰ τὸν Μεσαίωνα.

Παρόμοια εἰκόνα, ἐμπνευσμένη ἀπὸ τὸν μῦθο τοῦ σπηλαίου καὶ μάλιστα ἐκδοτική-κινηματογραφική (ANNAS, σ. 323) ἔχουν φιλοτεχνήσει ὁ συγγραφεὺς Ἀλμπέρτο  Μοράβια καὶ ὁ σκηνοθέτης Μπερνάρντο Μπερτολούτσι στὸν Κονφορμίστα, ὅπου ὁ Μαρσέλλο Κλέριτσι, πρωταγωνιστὴς τῆς ταινίας καὶ τοῦ μυθιστορήματος, ζεῖ στὴν ἐκφασισμένη ἰταλικὴ κοινωνία τοῦ Μεσοπολέμου καὶ ἐνδιαφέρεται μόνον γιὰ τὸ θεαθῆναι, ἐν προκειμένῳ γιὰ τὴν προσωπική του εὐδαιμονία, ἀφοῦ παρατηρεῖ μόνον τὶς κατακερματισμένες ὄψεις τῶν πραγμάτων, ἀγνοῶντας τὴν οὐσία τους. Ὁ Μαρσέλλο κάποια στιγμὴ κατανοεῖ τὴν πλάνη, ἐντὸς τῆς ὁποίας κινεῖται, ὅταν τοῦ ἀναθέτουν μία “δύσκολη” ἀποστολή, τὴν δολοφονία τοῦ ἀγαπημένου του καθηγητῆ· ὁ τελευταῖος ἀντιφρονῶν πρὸς τὸ μουσσολινικὸ καθεστώς, ζεῖ αὐτοεξόριστος στὸ Παρίσσι. Ὅταν ὁ Μαρσέλλο καταφέρῃ νὰ αὐτοσυνειδητοποιηθῇ καὶ  ἀπελευθερωθῇ ἀπὸ τὰ δεσμά του, θὰ πληρώσῃ τὸ σχετικὸ τίμημα...

Ὁ ἥρωάς μας -ἐξαίφνης ἀναστηθείς (515c)- σύρεται πρὸς τὸ φῶς τοῦ ἡλίου βίᾳ (515e) καὶ ἀνεβαίνει πρὸς τὴν ἔξοδο τοῦ σπηλαίου (τοῦ αἰσθητοῦ κόσμου) γιὰ νὰ ἐπιστρέψῃ σ’ αὐτό, ὄχι ὡς ἁπλὸς δεσμώτης, ἀλλ’ ὡς “ἐντεταλμένος”. Στὴν ἄνοδό του αὐτὴ θὰ παρατηρήσῃ -περίπου- τὶς περιοχὲς τῆς προηγουμένης εἰκόνας, αὐτῆς τῆς γραμμῆς, ἡ ὁποία μᾶς δίδεται τώρα ἐλαφρῶς τροποποιημένη: πρῶτον μὲν τὰς σκιάς ... μετὰ τοῦτο ἐν τοῖς ὕδασι τά τε τῶν ἀνθρώπων καὶ τὰ τῶν ἄλλων εἴδωλα, ὕστερον δὲ αὐτά (516a), δηλαδὴ αὐτὰ καθ’ αὑτὰ τὰ ἀντικείμενα τοῦ νοητοῦ κόσμου· κατόπιν, τὸ φῶς τῶν οὐρανίων σωμάτων, ἄστρων τε καὶ σελήνης, τὰ ὁποῖα ἀνήκουν στὰ μαθηματικὰ ἀντικείμενα, καθὼς ἡ Ἀστρονομία θεωρεῖται κλάδος τῶν Μαθηματικῶν, τοῦ γνωστοῦ μας Quadrivium καί, ἐν τέλει τὸν Ἥλιον, ὡς Ἀγαθόν, αὐτὸν καθ’ αὑτὸν ἐν τῇ αὑτοῦ χώρᾳ (516b), ἤγουν τὴν κορωνίδα τῶν ἰδεῶν καὶ τὴν ἀρχὴ τοῦ νοητοῦ κόσμου. Ἡ ἐπιστροφή του -μᾶλλον- τὸν ἀπογοητεύει, καθώς, ἀφ’ ἑνὸς δυσκολεύεται νὰ δῇ τὰ ἐντὸς τοῦ σπηλαίου γιγνόμενα,  ἀφ’ ἑτέρου οἱ ἀεὶ δεσμῶται θεωροῦν, τώρα, ὅτι ὁ τοιοῦτος καταβὰς ἀποτελεῖ, κατὰ τὸ κοινῶς λεγόμενον, ξένο σῶμα καὶ προκαλεῖ, μ’ αὐτὰ ποὺ λέγει, τὸν εἰρωνικὸ γέλωτα (517a). Τὸ τέλος του εἶναι προδιαγεγγραμμένο καὶ θυμίζει τὸ ἀντίστοιχο τοῦ Σωκράτους, δηλαδὴ θάνατος...

Τὸ ἐρώτημα ποὺ μένει νὰ διευκρινηθῇ τώρα εἶναι, ποιὸς ἀσκεῖ βία τόσον στοὺς δεσμῶτες, ὅσον καὶ στὸν τραγικὸ ἥρωά μας; Μία ἀπάντηση ποὺ ἔχει δοθῆ καὶ δυσκολεύομαι νὰ τὴν ἀπορρίψω, ἀναφέρει τὶς δύο κορυφαῖες ἐπιστῆμες: τὰ Μαθηματικὰ καὶ τὴν Διαλεκτική (BORMANN, σ.105), τῇ βοηθείᾳ τῶν ὁποίων, ὁ ἀπελευθερωθεὶς λύει τὰ δεσμὰ τῶν ἐμπειρικῶν καὶ αἰσθητιοκρατικῶν ἀντιλήψεων ἤ, ὅπως ἔχει λεχθῆ (ANNAS, σ. 318) “τὰ δεσμὰ τῆς συμμόρφωσης”, στοχάζεται μὲ ἐλευθεροπρέπεια, ἀπορρίπτει ὅλες τὶς πεπλανημένες, πλὴν ὅμως καθεστωτικὲς γνῶμες καί, ἀνυψοῦται ἐπὶ τῆς διαιρεμένης γραμμῆς, σὰν τὸν ταξιδευτὴ τοῦ πρώτου μέρους τοῦ ποιήματος τοῦ Παρμενίδη, ἀπὸ τὸ σκότος τοῦ ὑλικοῦ κόσμου, στὸ αὐθεντικὸ φῶς τοῦ νοητοῦ.

Μία νεοπλατωνικὴ μεταφορὰ τῆς ἀλληγορίας τοῦ σπηλαίου, ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον μὲ θεολογικὲς προεκτάσεις, ἡ ὁποία θὰ ἐνισχύσῃ τὸν προβληματισμό μας, παραδίδεται ἀπὸ τὸν Ὀλυμπιόδωρο τὸν Ἀλεξανδρέα, στὸν Εἰς Πλάτωνος Φαίδωνα:

ὅτι κορικῶς μὲν εἰς γένεσιν κάτεισι ἡ ψυχή, διονυσιακῶς δὲ μερίζεται ὑπὸ τῆς γενέσεως· προμηθείως δὲ καὶ τιτανικῶς ἐγκαταδεῖται τῷ σώματι. λύει μὲν οὖν ἑαυτὴν ἡρακλείως ἰσχύσασα· συναιρεῖ δὲ δι’ Ἀπόλλωνος καὶ τῆς σώτηρας Ἀθηνᾶς, καθαρτικῶς τῷ ὄντι φιλοσοφοῦσα.

Ἀπὸ ποῦ, ὅμως, ἐκπηγάζει ἡ ἀπαισιοδοξία τοῦ φιλοσόφου καὶ γιατί προδικάζει τὸ κακὸ τέλος τοῦ ἀπεσταλμένου; Κατὰ τὴν γνώμη τῶν περισσοτέρων, ὁ ἀδόκητος  χαμὸς τοῦ διδασκάλου του ἔχει ἀπογοητεύσει τὸν Πλάτωνα τόσο πολύ, ποὺ θεωρεῖ ὁποιαδήποτε προσπάθεια μάταιη ἤ, ὅπως θἄλεγε ὁ Κ.Π. Καβάφης: “εἶν’ οἱ προσπάθειές μας σὰν τῶν Τρῴων”. Ὁ ἀπεσταλμένος ἐπιστρέφει στὴν ὕλη, ὡς ἐντεταλμένος τῶν κατοίκων τοῦ νοητοῦ κόσμου, μὲ τοὺς ὁποίους συνέζησε καὶ τελειοποιήθηκε, ἀλλὰ δυστυχῶς ἀποχωρεῖ ἡττημένος - κατὰ κράτος- συγκρουόμενος μὲ τοὺς ἔως πρό τινος συνδεσμῶτες του. Τεμαχίζεται καὶ κατακρεουργεῖται, ὡς νέος Ζαγρεύς, στὸν κόσμο τῆς γενέσεως καὶ τῆς φθορᾶς, ἐν ταῖς χερσὶν λαβεῖν καὶ ἀποκτείνειν (517a), ἐπειδὴ δὲν θέλουν ἢ ἀδυνατοῦν νὰ τὸν παρακολουθήσουν καὶ περιμένει τὴν ἐκ νέου ἐπιστροφή του, ὅταν ὁ Ἀπόλλων καὶ ἡ Ἀθηνᾶ, ὡς θεοί-σωτῆρες, θὰ ἀναγκάσουν τοὺς ἀεὶ δεσμώτας νὰ προσεγγίσουν τὸ γνησίως τε καὶ ἱκανῶς φιλοσοφεῖν. Πρὸ τῆς στροφῆς αὐτῆς, ἀπαιτεῖται ἡ ἀπελευθερωτικὴ δράση καὶ τὰ ἐπαναστατικὰ ὅπλα τοῦ Ἡρακλέους...

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

ΠΛΑΤΩΝΟΣ, Μένων, Πολιτεία, Νόμοι.
ANNAS, Julia (2006). Εἰσαγωγὴ στὴν Πολιτεία τοῦ Πλάτωνα, μτφρ. Χρ. Γραμμένου, Καλέντης, Ἀθῆναι.
BORMANN, Karl (2006). Πλάτων, μτφρ. Ι. Καλογεράκος, Καρδαμίτσας, Ἀθῆναι.
PAPPAS, Nickolas (2006). Πολιτεία τοῦ Πλάτωνα, μτφρ. Δ. Παπαγιαννάκος, Ὀκτώ, Ἀθῆναι.

Σχόλια

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

Η ΑΛΛΗΓΟΡΙΑ ΤΗΣ ΓΡΑΜΜΗΣ ΣΤΗΝ "ΠΟΛΙΤΕΙΑ"

ΜΝΗΜΟΣΥΝΟ ΙΟΥΛΙΑΝΟΥ ΚΑΙ ΠΛΗΘΩΝΟΣ ΣΤΙΣ 25 ΙΟΥΝΙΟΥ

ΣΥΝΑΝΤΗΣΙΣ ΠΛΑΤΩΝΙΚΩΝ ΤΗΝ 7η ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ